ශ්රී ලංකාවේ දකුණු වෙරළ තීරයේ, ගාල්ල දිස්ත්රික්කයට අයත්ව පිහිටි බළපිටිය යනු මෙරට ඉතිහාසය, දේශපාලනය, ආගමික පුනරුදය මෙන්ම පරිසර පද්ධති කෙරෙහි සුවිශේෂී බලපෑමක් එල්ල කළ ප්රදේශයකි.
සබරගමුව, කළුතර සහ ගාල්ල යන දිස්ත්රික්කයන්ට මායිම් වෙමින් ගලා බස්නා මාදු ගංගා නිම්නය මුල් කරගනිමින් ගොඩනැඟුණු බළපිටිය, සුවිශේෂී ජනාවාස ඉතිහාසයකට උරුමකම් කියයි. පැරණි සන්දේශ කාව්යයන්ගේ මෙන්ම යටත්විජිත යුගයේ වාර්තාවල ද බළපිටිය සහ ඒ අවට ප්රදේශයන් පිළිබඳව වැදගත් සාක්ෂි හමු වේ.
"බළපිටිය" යන නාමය සෑදීම සම්බන්ධයෙන් ජනප්රවාදයේ මෙන්ම ඓතිහාසික මූලාශ්රයන්හි ද විවිධ මත පළ වී ඇත.
බ්රිතාන්ය, ලන්දේසි සහ පෘතුගීසි යුගයන්හිදී ආරක්ෂක මුරපොළවල් හෝ හමුදා බලඇණි (බලකායන්) රඳවා තැබූ පිටියක් වශයෙන් පැවති බැවින් මෙය "බළපිටිය" වූ බව වඩාත් පිළිගැනෙන මතයකි.
රෝහණ රාජධානිය සහ පිහිටි රාජධානිය අතර සීමා මායිම් සලකුණු කිරීමේදී සහ ප්රාදේශීය නායකයන් තම බලය තහවුරු කරගත් භූමියක් වශයෙන් ද මෙහි ඉතිහාසය ඈතට දිව යයි.
අනුරාධපුර යුගයේදී මෙම ප්රදේශය හැඳින්වූයේ "වාලූක තිත්ථ" නමිනි. සිරිමා බෝධිය රැගෙන ආ බමුණු පිරිස අතර සිටි ඉසුරුමුණි කප්පින නැමැති බමුණා මෙම ප්රදේශයේ පදිංචි වූ බවත්, ඉන් අනතුරුව ඉන්දියාවෙන් ලංකාවට පැමිණි බමුණු පිරිස් ද, විශේෂයෙන්ම පළමුවන විජයබාහු රජුගේ ඔටුනු පැළඳවීමේ උත්සවයට පැමිණි පිරිසෙන් කිහිපදෙනෙක් ද මෙම ප්රදේශයේ පදිංචි වූ බව "හෙළදිව බමුණුවත" ග්රන්ථයේ සඳහන් වේ.
පසු කාලීනව "වැලිතොට" නමින් හැඳින්වූ මෙම ප්රදේශය බළපිටිය නමින් ප්රසිද්ධ වූයේ දඹදෙණිය යුගයේ සිටය. ඒ දේවපතිරාජ ඇමතිවරයාගේ කේරළයන් හා කළ සටනින් පසුවය. එවකට පොළොන්නරුව පාලනය කළ කාලිංග මාඝගේ ඇරයුමෙන් මෙහි පැමිණි චන්ද්රභානු ප්රධාන හමුදාව සමූල ඝාතනය කොට කිසිදු සතුරු හමුදාවකට වැලිතොටින් ලංකාව ආක්රමණය කිරීමට ඉඩ නොතැබීම සඳහා එහි විශාල බලසේනාවක් පිහිටුවීම නිසා, බලයක් ඇති අරුත ගෙන බළපිටිය යනුවෙන් නම් තැබීම සිදු වූ බව ද මතයක් පවතියි.
කෝට්ටේ යුගයට අයත් තිසර සන්දේශය සහ ගිරා සන්දේශය වැනි සාහිත්ය කෘතිවල දකුණු වෙරළබඩ ගමන් මාර්ගය විස්තර කිරීමේදී බළපිටියට නුදුරු වැලිලිට්ට (වැලිපිටිය/අහුන්ගල්ල) සහ මාදු ගඟ අවට ප්රදේශයන් පිළිබඳව වක්රව සටහන් කර ඇත.
බළපිටිය යනු ලාංකීය බුදුසමය නූතන මුහුණුවරකට පරිවර්තනය කිරීමෙහිලා මූලිකත්වය ගත් කේන්ද්රස්ථානයකි.
ශ්රී ලංකාවේ බුද්ධ ශාසනයේ කුලභේදයට එරෙහිව යමින්, සියලු ජන කොටස් උදෙසා උපසම්පදාව විවෘත කිරීමේ අරමුණින් වැලිවිට සරණංකර සංඝරාජ හිමියන්ගේ ශිෂ්යයෙකු වූ වැලිගම ශ්රී විමලරතන හිමියන් ඇතුළු මහා සංඝරත්නයේ දායකත්වයෙන් සහ බළපිටියේ ප්රභූවරුන්ගේ අනුග්රහයෙන් අමරපුර මහා නිකාය බිහිවීමේ මූලික අඩිතාලම වැටුණේ බළපිටියෙනි. මාදු ගඟේ පිහිටි උදකුක්ඛේප සීමාමාලකයේදී සිදුකළ උපසම්පදා කර්මයන් ලාංකීය ශාසන ඉතිහාසයේ රන් අකුරින් ලියැවී ඇත.
දහනව වන සියවසේ අගභාගයේදී සහ විසිවන සියවසේ මුල් භාගයේදී ඇතිවූ බෞද්ධ පරමවිඥානාර්ථ ව්යාපාරයත් සමඟ බළපිටිය ප්රදේශය තුළ උසස් අධ්යාපන ආයතන බිහි විය. බළපිටිය සිද්ධාර්ථ මධ්ය මහා විද්යාලය වැනි පැරණි විද්යාලයන් මඟින් බිහිකළ උගතුන්, ලේඛකයන් සහ දේශපාලනඥයන් ලංකාවේ ජාතික නිදහස් සටනට මෙන්ම රාජ්ය පාලනයට විශාල ශක්තියක් විය.
බළපිටිය යනු ලංකාවේ වාමාංශික මෙන්ම ප්රගතිශීලී දේශපාලන ධාරාවන් පෝෂණය කළ සාරවත් භූමියකි.
මෙරට නිදහස් සටන, වාමාංශික දේශපාලනය, නීති ක්ෂේත්රය මෙන්ම සමාජ සංශෝධන ව්යාපාරයන් වෙනුවෙන් සුවිශේෂී මෙහෙවරක් ඉටුකළ ප්රාඥයින් රැසකගේ උපන් බිම බළපිටියයි. ඒ අතරින් ප්රමුඛයන් කිහිපදෙනෙකු මෙසේ දැක්විය හැකිය:
බළපිටිය ප්රදේශය ආර්ථිකමය වශයෙන් ස්වයංපෝෂිත වීමටත්, යටත්විජිත සමයේ පවා ප්රමුඛ වාණිජ කේන්ද්රස්ථානයක් වීමටත් බලපෑවේ එහි පැවති පාරම්පරික කර්මාන්තයන්ය.
ලෝකයේ හොඳම කුරුඳු (Ceylon Cinnamon) නිෂ්පාදනය කෙරෙන ප්රධානතම කලාපයක් ලෙස බළපිටිය ඓතිහාසිකව ප්රසිද්ධය. කුරුඳු තැලීම, තේරීම සහ තෙල් සිඳීම පරම්පරා ගණනාවක සිට පැවත එන කලාවක් මෙන්ම ජීවනෝපායකි. ලන්දේසි සහ බ්රිතාන්ය වැවිලි ආර්ථිකය තුළ බළපිටියේ කුරුඳු සඳහා ඉහළ ඉල්ලුමක් පැවතිණි.
මාදු ගඟ සහ වෙරළබඩ කලපු ආශ්රිතව බහුලව වැවෙන පොල් ගස්වලින් ලබාගන්නා ලෙලි පදම් කර, ලණු සහ කඹ ඇඹරීම බළපිටියේ කාන්තාවන් මුල් කරගත් ප්රධාන ගෘහ කර්මාන්තයක් විය. එමෙන්ම පන් සහ වැටකෙයියා ආශ්රිත නිපැයුම් ද මෙහි පැවතිණි.
මාදු ගඟේ "ජා කොටු" (Kraal fishing) ක්රමයට මසුන් ඇල්ලීම සහ කලපු කකුළුවන්, ඉස්සන් අස්වැන්න නෙළීම බළපිටියටම ආවේණික පාරම්පරික කර්මාන්තයකි.
ඈත අතීතයේ මුහුදු බෙල්ලන් සහ හුණුගල් පුළුස්සා බිත්ති පිරියම් කිරීමට ගන්නා බෝර හුණු සෑදීමේ කර්මාන්තය ද මෙහි ජනප්රියව පැවතිණි.
බළපිටිය යනු යටත්විජිත පාලන සමයන්හිදී (විශේෂයෙන් ලන්දේසි සහ බ්රිතාන්ය යුගවල) රජයේ ඉහළ තනතුරු දැරූ "මුදලි", "මුහන්දිරම්" සහ "ආරච්චි" වරුන් වැනි ප්රභූන් බහුලවම ජීවත් වූ ප්රදේශයකි. මේ හේතුවෙන් ඕලන්ද සහ බ්රිතාන්ය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයට අනුකූලව ඉදිවූ, ශතවර්ෂ ගණනාවක් පැරණි වලව් රාශියක් බළපිටියෙන් හමු වේ.
ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය: විශාල මැද මිදුල් (Courtyards), කැටයම් කළ දැවැන්ත කුළුණු, උස් වහලවල් සහ ඕලන්ද පන්නයේ ආරුක්කු (Arches) සහිත මෙම වලව් (උදාහරණ ලෙස මහවලව්ව වැනි පරිශ්රයන්), එවකට පැවති ඉහළ සමාජ තත්ත්වය සහ කලාත්මක රුචිකත්වය විදහා දක්වයි.
සමාජයීය වැදගත්කම: අමරපුර නිකාය බිහිවීමේදී සහ මෙරට බෞද්ධ පුනර්ජීවනයට අවශ්ය නවාතැන්, දානමාන සහ ආරක්ෂාව සැපයුණේ ද මෙම වලව් කේන්ද්ර කරගනිමිනි. වර්තමානයේ ද මෙයින් සමහරක් වලව් ඓතිහාසික ස්මාරක ලෙසත්, තවත් සමහරක් සංචාරක ආකර්ෂණීය ස්ථාන ලෙසත් සංරක්ෂණය වී පවතී.
බළපිටිය සතු වටිනාම ස්වාභාවික සම්පත වන්නේ මාදු ගඟ පරිසර පද්ධතියයි. මෙය ජාත්යන්තර වශයෙන් පිළිගත් රැම්සා (Ramsar Convention) තෙත් බිමක් ලෙස ප්රකාශයට පත් කර ඇත.
කඩොලාන ශාක විශේෂ රැසක් සහ දුර්ලභ පක්ෂි, මත්ස්ය හා උරඟ විශේෂ ගණනාවකගේ නිවහන වේ.
මාදු ගඟ තුළ දූපත් 20කට වඩා පිහිටා ඇති අතර, ඉන් 'මාදූව' සහ 'කොත්දූව' (කොත්දූව පුරාණ විහාරය පිහිටි දූපත) ඓතිහාසිකව වැදගත් වේ.
පාරිසරික සංචාරක කර්මාන්තය (Eco-tourism) හරහා බළපිටියට විශාල විදේශ විනිමයක් රැගෙන ඒමට මාදු ගඟ දායක වේ.
සාරාංශයක් ලෙස ගත් කල, බළපිටිය යනු හුදෙක් වෙරළබඩ නගරයක් පමණක් නොවේ. එය ලාංකීය සමාජ දේශපාලනික විඥානය වෙනස් කළ, බෞද්ධ ශාසනික පුනරුදයට මඟ පෑදූ, පාරම්පරික කර්මාන්ත හා ප්රභූ වලව් සංස්කෘතියකින් පෝෂණය වූ, සහ ලෝක උරුමයක් බඳු පරිසර පද්ධතියකට උරුමකම් කියන ඓතිහාසික කලාපයකි. පැරණි ලේඛනගත ඉතිහාසය සහ වර්තමාන සංවර්ධනය එකට යා කෙරෙන බළපිටිය, ඉදිරි පරම්පරාවන් උදෙසා ද අධ්යයනය කළ යුතු සහ ආරක්ෂා කරගත යුතු ජාතික සම්පතකි.